Η επιδημική πολιομυελίτις είναι οξεία λοιμώδης νόσος, γνωστή από την 18ην δυναστείαν των Φαραώ, το 1580 π.Χ. Σποραδικαί εμφανίσεις της νόσου αναφέρονται και κατά τον 19ον αιώνα μ.Χ., αρχίζει όμως επιδημικώς να εμφανίζεται από του 1887 μ.Χ. με την επιδημίαν της Στοκχόλμης, ότε και περιεγράφη ως νόσος αυτοτελής.
α) Πού οφείλεται
Οφείλεται εις διηθητόν ιόν, ο οποίος είναι εκ των μικροτέρων ιών (διαφόρων τύπων 1, 2, 3) και ανήκει εις τους νευροτρόπους ιούς, τους προτιμώντας δηλαδή ιδιαιτέρως το νευρικόν σύστημα. Ο ιός εμφανίζει περιόδους μη τοξικάς και τοξικάς, κατά τας οποίας παρατηρούμεν ελαφροτάτας (εκτρωτικάς) περιπτώσεις, με ελαφράς παραλύσεις ή όχι, αι οποίαι αφήνουν όμως ανοσίαν, ενώ κατά τας τοξικάς περιόδους του ιού, η νόσος λαμβάνει επιδημικόν ή και πανδημικόν χαρακτήρα.
Ο ιός απεμονώθη εκ της ουσίας του νωτιαίου μυελού, εκ του αίματος, ούρων και κοπράνων.
β) Θύρα εισόδου
Θύρα εισόδου είναι ο βλεννογόνος του ρινοφάρυγγος και του γαστρεντερικού σωλήνος, εις τα κύτταρα των οποίων εντοπίζεται κατ΄ αρχάς ο ιός. Πιστεύεται ότι η οδός λοιμώξεως από του βλεννογόνου του λεπτού εντέρου, ένθα και κυρίως ο ιός πολλαπλασιάζεται, είναι η συνηθεστέρα. Τούτο συμπεραίνεται εκ του ότι ο ιός απομονώνεται με μεγαλυτέραν ευκολίαν εκ των κοπράνων, εντός των οποίων ευρίσκεται και επί δύο μήνας μετά την πάροδον της νόσου. Μάλιστα, ευρίσκεται πάντοτε εις τα απορρίμματα των βόθρων και οχετών, των ευρισκομένων πλησίον νοσοκομείων λοιμωδών νόσων.
γ) Μετάδοσις
Μετάδοσις της νόσου γίνεται από ανθρώπου εις άνθρωπον αμέσως και εμμέσως. Μεταδίδουσι την νόσον και οι πάσχοντες εκ λανθανούσης μορφής, οι αναρρωννύοντες και οι υγιείς οι οποίοι ήλθον εις επαφήν με τον ασθενή (υγιείς μικροβιοφόροι). Η μετάδοσις την μεν πρώτην εβδομάδα της νόσου γίνεται διά των σταγονιδίων των εκτινασσομένων κατά την ομιλίαν, διά των σταγονιδίων βήχα ή πταρμού, από δε της δευτέρας εβδομάδος και μετά, και επί δύο μήνας περίπου, διά των κοπράνων και ούρων.
Η μόλυνσις του ποσίμου ύδατος επί ατελούς υδρεύσεως, των κολυμβητικών δεξαμενών, των ποτιστικών λαχανικών διά μολυσμένου ύδατος, των τροφίμων διά μολυσμένων χειρών κλπ., ως και λοιπών ειδών οικιακής χρήσεως παίζει τον πρωτεύοντα ρόλον εις την μετάδοσιν. Ομοίως πρωτεύοντα ρόλον παίζουσι και αι μυίαι, αι οποίαι, διά της μεταφοράς του ιού, μολύνουσι τα τρόφιμα και λοιπά σκεύη. Φαίνεται πως η συχνότης προσβολής του ανθρώπου είναι πολύ μεγάλη. Παραδεχόμεθα σήμερον ότι η λοίμωξις διά του ιού γίνεται συνήθως εις μικράν ηλικίαν, χωρίς νοσηρά φαινόμενα (υποκλινικαί λοιμώξεις). Αυτή δε είναι η εξασφαλίζουσα την μετέπειτα ανοσίαν.
Ο ιός, μεταδιδόμενος από ανθρώπου εις άνθρωπον, παράγει νέα στελέχη με ηυξημένην επιθετικήν ικανότητα και νευροτροπισμόν και ούτω προκαλεί τας αναφερομένας κατωτέρω παραλύσεις. Εις την διείσδυσιν του ιού εντός του οργανισμού υποβοηθούν και τοπικαί βλάβαι, τόσον του ρινοφάρυγγος όσον και του εντερικού σωλήνος (μηχανικαί, χημικαί, μικροβιακαί, ως τραυματισμοί, εγχειρήσεις κλπ). Ομοίως υποβοηθεί και η προδιάθεσις του παιδικού οργανισμού, ο οποίος δεν έχει εισέτι αναπτύξει τους ανατομοφυσιολογικούς φραγμούς, οι οποίοι θα ημπόδιζον τον ιόν να περάση το τοίχωμα του ρινοφάρυγγος και του εντέρου. Όταν, τέλος, ο ιός υπερνικήση την τοπικήν αντίστασιν του οργανισμού, προχωρεί δια των νευρικών ινών, φθάνει εις το κεντρικόν νευρικόν σύστημα και εγκαθίσταται εκλεκτικώς εις τα πρόσθια κέρατα του νωτιαίου μυελού, ένθα προκαλεί αλλοιώσεις αυτών, με άμεσον αποτέλεσμα τας παραλύσεις των μυών, περιοδικάς ή μονίμους.
Αι παραλύσεις είναι ανάλογοι της βλάβης της νευρικής ουσίας. Είναι όμως δυνατόν ο ιός να προχωρήση και προς τον εγκέφαλον (προμήκη) και να επιφέρη τον θάνατον, λόγω βλάβης αυτού. Η μεγαλυτέρα μεταδοτικότης της νόσου συμπίπτει με τας 3 με 4 πρώτας ημέρας της οξείας προσβολής. Παραδέχονται δε σήμερον ότι δύναται ο προσβληθείς εκ της νόσου να μεταδίδη τον ιόν και επί 19 ημέρας προ της εκδηλώσεως της νόσου και επί δίμηνον περίπου μετά την θεραπείαν ταύτης.
δ) Ποίαι ομάδες ανθρώπων προσβάλλονται
Προσβάλλονται το πλείστον (96%) παιδιά ηλικίας 2 έως 6 ετών, και εξ αυτών περισσότερα άρρενα παρά θήλεα. Εις προηγμένας υγιεινώς χώρας (Σκανδιναβικαί χώραι, Αμερική κλπ), τα περισσότερα κρούσματα έχομεν εις την σχολικήν ηλικίαν διότι εις μικροτέραν ηλικίαν, των 2 έως 6 ετών, τα παιδιά έρχονται ολιγότερον εις επαφήν με τον ιόν. Διά τούτο αργότερον, όταν αι κοινωνικαί ανάγκαι (σχολείον) τα φέρουν εις επαφήν με τον ιόν, προσβάλλονται ευκόλως. Αλλά και ενήλικας ακόμη προσβάλλει ο ιός, σπανιώτερον εις την ύπαιθρον από τας πόλεις, διότι αι δυνατότητες μεταδόσεως του ιού εις την ύπαιθρον, λόγω αραιοκατοικήσεως τυγχάνουν ολιγώτεραι και επομένως και η ανοσιοποίησις των χωρικών σπανιωτέρα. Οι μαύροι προσβάλλονται ολιγώτερον των λευκών.
ε) Επιδημίαι
Επιδημίαι εμφανίζονται, συνήθως κατά το θέρος και κατά τας αρχάς του φθινοπώρου, τον Αύγουστον και Σεπτέμβριον. Σποραδικά κρούσματα έχομεν και κατά τα μεσοδιαστήματα των επιδημιών.
στ) Ανοσία
Η νόσος ιωμένη καταλείπει ανοσίαν. Οικογένειαι και συνοικίαι, εις τας οποίας εσημειώθησαν κρούσματα κατά παρελθούσαν επιδημίαν, δεν προσβάλλονται υπό νέας. Εκ της μητρός δεν μεταδίδεται εις έμβρυον και δεν προκαλεί εκτρώσεις.
ζ) Κλινική εικών
Η επώασις της νόσου διαρκεί συνήθως μίαν εβδομάδα περίπου. Διακρίνομεν 3 στάδια.
1. Πυρετικόν στάδιον
Εισβάλλει διά υψηλού πυρετού 39ο με 40ο, κακοδιαθεσίας, αϋπνίας ή και ενίοτε διά υπνηλίας. Εκ του αναπνευστικού συστήματος έχομεν ρινίτιδας και βρογχίτιδας. Εκ του πεπτικού έχομεν γαστρεντερίτιδας, εμέτους και διαρροίας. Άλλοτε προέχουσι τα συμπτώματα εκ των μηνίγγων, οπότε έχομεν κεφαλαλγίαν, δυσκαμψίαν του αυχένος, σπασμούς και σπανίως τριγμούς των οδόντων και τρόμον των άκρων.
Τρία όμως είναι τα κυρίως χαρακτηριστικά του σταδίου αυτού:
α) Η υπερευαισθησία του ασθενούς, διακρινομένη εκ του χαρακτηριστικού φόβου του μικρού ασθενούς όχι μόνον κατά την επίψαυσιν, αλλά και κατά την απλήν προσέγγισιν των γονέων, η οποία παρατείνεται και μετά το πυρετικόν στάδιον, δυναμένη να συγχυσθή με νευρίτιδας, νευραλγίας ή και ισχιαρθρωκάκην (φυματίωσιν κατ΄ ισχίον αρθρώσεως).
β) Η εφίδρωσις του ασθενούς.
γ) Η λευκοπενία (ελάττωσις των λευκών αιμοσφαιρίων, διαγιγνωσκομένη δια του εργαστηρίου).
2. Παραλυτικόν στάδιον
Εμφανίζεται συνήθως κατά την 4ην ή 5ην ημέραν, από της εισόδου της νόσου. Καταλαμβάνει ως επί το πλείστον το ένα εκ των κάτω άκρων, σπανιώτερον το ένα εκ των άνω ή αμφότερα τα κάτω. Σπανιότερον έχομεν και χιαστήν ή ομώνυμον παράλυσιν των άκρων. Το 80% των παραλύσεων αφορά τα κάτω άκρα. Είναι δυνατόν αι παραλύσεις να επεκταθούν και εις τον θώρακα, καταλαμβάνουσαι τους αναπνευστικούς μυς, οπότε ο μικρός ασθενής παρουσιάζει δυσχέρειαν εις την αναπνοήν, δεν ημπορή να βήχη, με κίνδυνον τον θάνατον εξ ασφυξίας. Εάν πάλιν αι παραλύσεις καταλάβουν τους μυς της καταπόσεως (οισοφάγον κλπ), τότε ο ασθενής παρουσιάζει δυσχέρειαν εις την κατάποσιν (δεν δύναται να καταπίνη).
3. Στάδιον μονίμων παραλύσεων
Όταν αι αναφερθείσαι παραλύσεις δεν υποχωρήσουν εντός της πρώτης εβδομάδος, ή κατά τινας εντός εξαμήνου ή έτους, έχομεν τας μονίμους παραλύσεις, τας οποίας συχνά βλέπομεν.
η) Πρόγνωσις της νόσου
Η θνησιμότης ανέρχεται εις το 15%. Οι επιζήσαντες, όμως, ασθενείς παραμένουν ανάπηροι.
θ) Θεραπεία
Η θεραπεία σήμερον δεν είναι ικανοποιητική. Δέον δε, όπως εφαρμόζηται εις καλώς ωργανωμένα νοσηλευτικά ιδρύματα με κατάλληλα μέσα (ατσάλινοι πνεύμονες και θώρακες) και ειδικευμένον νοσηλευτικόν προσωπικόν.
ι) Πρόληψις
Επειδή, ως είπομεν, τα θεραπευτικά μέσα σήμερον είναι ανύπαρκτα και επειδή η πολιομυελίτις αποτελεί σοβαρόν πρόβλημα δημοσίας υγείας, του οποίου η έκτασις και η σημασία ηυξήθησαν τα τελευταία έτη, δια ταύτα η προσοχή όλων πρέπει να στραφή προς την προληπτικήν αντιμετώπισιν της νόσου. Μέχρι σήμερον δεν είναι γνωστά πρακτικά μέτρα δια την αναχαίτισιν της εξαπλώσεως της νόσου από ατόμου εις άτομον, αλλά απεδείχθη ότι μόνον το εμβόλιον Σωλκ είναι δραστικόν διά την προφύλαξιν εκ της παραλυτικής μορφής της νόσου.
Γενικώς, δέον να λαμβάνωνται γενικά μέτρα υγιεινής, όπως είναι καλή ύδρευσις, αποχέτευσις, καταπολέμησις των μυιών, καλό πλύσιμο λαχανικών, φρούτων κλπ. Η δήλωσις και απομόνωσις του ασθενούς είναι υποχρεωτική. Επίσης, εν καιρώ επιδημίας απαραίτητος είναι η αντισηψία του ρινοφάρυγγος (γαργαρισμοί κλπ), καθώς και η απολύμανσις κατά την διάρκειαν της νόσου των διαφόρων εκκριμάτων, ούρων, κοπράνων και πτυέλων. Οι αδελφοί του μικρού ασθενούς και οι συγκατοικούντες πρέπει να παύσουν να πηγαίνουν εις το σχολείον. Εν καιρώ επιδημίας επιβάλλεται κλείσιμο των σχολείων. Μετά την πάροδον της νόσου επιβάλλεται απολύμανσις του δωματίου του πάσχοντος και λοιπών αντικειμένων. Προτιμοτέρα και επιβεβλημένη είναι η άμεσος μεταφορά του ασθενούς εις ειδικόν νοσηλευτικόν ίδρυμα.
Το εμβόλιον του Σωλκ, το μόνον βασικόν σήμερον μέσον διά την πρόληψιν των παραλύσεων, αποτελείται από διηθητόν ιόν πολιομυελίτιδος, αδρανοποιηθέντα διά χημικών ουσιών (φορμαλδεϋδης), παρασκευασμένον εξ επιλέκτου στελέχους των τριών τύπων του διηθητού ιού, τα οποία εκαλλιεργήθησαν εις νεφρικά κύτταρα πιθήκων. Η αδρανοποίησις του ιού έχει σκοπόν να καταστήση ακίνδυνον τον ιόν, ενώ διατηρεί ούτος την ικανότητα παραγωγής αντισωμάτων (στρατιωτών του οργανισμού). Ο βαθμός προστασίας υπελογίσθη από 60% έως 90%. Το εμβόλιον γίνεται εις τρεις δόσεις, η δευτέρα δόσις μετά την πάροδον 4 εβδομάδων από την πρώτη και η τρίτη μετά επτά μήνας. Η προφύλαξις είναι δυνατόν να συνεχισθή περαιτέρω, διά χορηγήσεως του εμβολίου, εις διάστημα δύο ή περισσοτέρων ετών.
Η δυνατότης προκλήσεως της νόσου κατά την ένεσιν εμβολίου εις περίοδον επιδημίας ή συχνότητος κρουσμάτων προεκάλεσε πολλάς συζητήσεις, εκ των οποίων συμπεραίνεται ότι «η συνολική προφυλακτική ενέργεια του εμβολίου εις περίοδον αυξήσεως της συχνότητος της πολιομυελίτιδος θα είναι πολύ μεγαλυτέρα από τον δυνατόν κίνδυνον της προκλήσεως της νόσου από την ένεσιν». Ειδικώς, από το εμβόλιον παράγονται αντισώματα μετά 7 έως 10 ημέρας από της πρώτης ενέσεως, μικρά δε ποσά αντισωμάτων δύνανται να προφυλάξουν από την παράλυσιν της νόσου. Ως εκ τούτου η έναρξις παραγωγής αντισωμάτων εκ του εμβολίου δυνατόν να εξουδετερώνη εν συνεχεία ενέργειαν προκλήσεως της νόσου εκ των ενέσεων του εμβολίου. Ειρήσθω εν παρόδω, ότι τα αντισώματα που παράγονται εις τον οργανισμόν, τόσον από την φυσικήν λοίμωξιν όσον και από το εμβόλιον, δεν προφυλάσσουν τον οργανισμόν από νέαν λοίμωξιν, αλλά αποτελούν φραγμόν, κατά το στάδιον της κυκλοφορίας του ιού εν τω αίματι, εις την προσβολήν του νευρικού συστήματος υπό του ιού.
Αντένδειξις διά την χρήσιν του εμβολίου κατά τας περιόδους μεγάλης συχνότητος της νόσου είναι: α) Συμπτώματα αδιαθεσίας, πυρετός, κυνάγχη ή γαστρεντερικαί διαταραχαί κατά τον χρόνον της πραγματοποιηθείσης ενέσεως β) Η εμφάνισις κρούσματος εις την οικογένειαν αμέσως προ της σχεδιαζομένης ενέσεως, διότι τότε όλα τα υπόλοιπα μέλη της οικογενείας έχουσι προσβληθεί εκ της νόσου και η ένεσις δυνατόν να προκαλέση παράλυσιν.
Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ» στις 27/7/1958